Klaver: "We staan op een nieuw kruispunt."

"Het kabinet is bij elkaar gebleven, maar de samenleving lijkt uit elkaar te vallen," zei Jesse Klaver in zijn speech tijdens de Algemene Beschouwingen. "De overheidsfinanciën zijn op orde, maar de samenleving is verdeeld. De premier blijft lachen, maar de samenleving heeft kiespijn." Lees zijn hele verhaal hieronder.

Gesproken woord telt.
Om te beginnen wil ik het kabinet feliciteren. 
Het zijn de laatste Algemene Beschouwingen van deze premier.

Het kabinet heeft het volgehouden. De VVD en de PvdA, dat zijn gescheiden werelden, maar tussen beide partijen heeft de brug standgehouden.
Diederik en Mark, ze hebben zich niet uit elkaar laten spelen.

Er waren spanningen zo nu en dan, een beetje liefdesverdriet, een bijna-crisis, en nog één, en nog één, over bed, over bad, over brood zoals dat gaat in relaties, over zorgpremies, over de vrije-artsenkeuze, maar de scherven werden steeds bij elkaar geveegd en de relatie gelijmd.
En er was altijd hulp van die postillon d’amour uit Wageningen. Het is een knappe prestatie. Het is lang geleden, bijna twintig jaar dat een coalitie niet voortijdig uit elkaar is gegaan. 

Misschien toevallig, maar dat was ook een paars kabinet. Het eerste paarse kabinet was het laatste kabinet dat het tot het einde volhield.
PvdA en VVD, gescheiden werelden, maar ze zijn als derde paarse kabinet bij elkaar gebleven. Gefeliciteerd. 

Gescheiden werelden.
Het is de titel van een rapport van het SCP en de WRR. De sociaal-culturele tegenstellingen tussen groepen mensen nemen toe in ons land. Het lijkt alsof we steeds meer tegenover elkaar komen te staan. Hoogopgeleiden tegenover laagopgeleiden. Wit tegenover zwart. Jong tegenover oud. 

Het leidt tot polarisatie. Over immigratie. Over de toekomst van Europa. Het leidt tot felle, gepolariseerde discussies over paaseitjes of de kleur van Piet. Het leidt tot uitwassen: 
varkenskoppen bij asielzoekerscentra, intimidatie van journalisten door Turkse Nederlanders bij een demonstratie of bedreiging van bewoners door jongeren in Zaanstad.

Het kabinet is bij elkaar gebleven, maar de samenleving lijkt uit elkaar te vallen.

De overheidsfinanciën zijn op orde, maar de samenleving is verdeeld. De premier blijft lachen, maar de samenleving heeft kiespijn.

Dat chagrijn en die onzekerheid nemen toe als we ons realiseren dat we de wereld niet buiten onze grenzen kunnen houden.
We hebben een morele plicht om mensen die vluchten voor oorlog en geweld op te vangen. Hervestiging van vluchtelingen uit Libanon en Jordanië. Hervestiging van vluchtelingen uit Griekenland. Hervestiging van vluchtelingen die vastzitten aan de grens van Syrië.
We moeten doen wat internationale organisaties vragen en wat we zelf in Europa hebben afgesproken. 
We moeten ons aan onze beloften houden. Kan de premier aangeven hoe wij gaan bijdragen aan het sneller hervestigen van vluchtelingen, binnen Europa en van buiten Europa? Opvang in de regio, het is een schaamlap voor onze eigen verantwoordelijkheid.

Zeker als je beseft dat het budget voor ontwikkelingssamenwerking, waar hulp voor vluchtelingen in crisisregio’s uit betaald wordt, op een dieptepunt is beland. Het laagste punt sinds 1973. Dat is niet alleen financieel, maar ook een moreel dieptepunt.

Nederland moet ook een veilige haven zijn voor kwetsbare kinderen. 

Te vaak gaat het mis. 

We kennen Eduard van 17 die zes jaar in Nederland woonde en in zijn klas het hoogste cijfer voor Nederlands haalde en cum laude slaagde voor zijn VMBO. Hij werd uitgezet. Eduard wordt in Armenië geconfronteerd met de dienstplicht en is bang en depressief. Voor zulke kinderen kunnen we het verschil maken, moeten we het verschil maken.
Daarom heeft GroenLinks met de PvdA een wet ingediend om kinderrechten in de Vreemdelingenwet op te nemen. Steunt het kabinet dit voorstel?

Voorzitter, blijft Nederland nog wel Nederland, zei de premier in Zomergasten, toen hij nog eens het belang benadrukte van het beperken van het aantal asielzoekers.
Ik stel het omgekeerde. Is Nederland nog wel Nederland als we onvoldoende vluchtelingen opnemen? Kennen we onze geschiedenis nog wel?

Is het niet juist ons land dat in de geschiedenis een toevluchtsoord was voor mensen die vreesden voor hun veiligheid? Is het niet juist Nederland dat een vrijhaven was voor andersdenkenden en andersgelovigen? Onze geschiedenis kent met de slavernij en ons koloniaal verleden zwarte, gitzwarte bladzijden. Daar staan we te weinig bij stil. 

Maar we staan er ook te weinig bij stil dat ons land heeft bijgedragen aan de strijd voor vrijheid, voor rechten waar partijen die de vrijheid in hun naam dragen slordig mee omgaan om het mild uit te drukken. 

Empathie voor de ander, opkomen voor de vrijheid van de ander, we hebben het in onze geschiedenis met schade en schande geleerd. Is dat niet Nederland? Zijn dat niet de waarden die we delen?

Graag een reactie van de historicus die onze premier ook is.

De drang naar vrijheid en emancipatie is niet typisch westers. Mensenrechten zijn universeel. Maar overal en altijd moeten vrijheidsrechten bevochten worden. Op machthebbers. Op religieuze autoriteiten. Op conservatieve krachten. Denk maar eens aan het homohuwelijk. Ik ben er trots op dat Nederland voorop liep bij het realiseren van gelijke rechten voor homo’s. Maar het was de conservatieve Frits Bolkestein, die 20 jaar geleden nog tegen het homohuwelijk stemde. 

Maar denk ook aan onze internationale politiek. Met de Turkije-deal hebben we ons uitgeleverd aan Erdogan. Zolang Erdogan vluchtelingen tegenhoudt, doen mensenrechten er niet toe. 

En Saoedi-Arabië gooit clusterbommen op burgers in Jemen. Vrouwen hebben er geen rechten. Barbaarse lijf- en gruwelijke doodstraffen zijn aan de orde van de dag.  Dit land, met de meest conservatieve stroming van de islam, financiert moskeeën in ons land.

In deze kabinetsperiode hebben we ons Koningshuis naar dat land gestuurd en zijn er drie ministeriële missies geweest. Op zoek naar handel. Ik hoor vertegenwoordigers van de VVD nooit zeggen dat we onze relatie met dergelijke landen moeten heroverwegen. Zolang er geld verdiend wordt, doen mensenrechten er niet toe. 

De PVV mag graag tekeer gaan tegen duurzame energie, en de opwarming van de aarde ontkennen, maar ik hoor Wilders nooit over onze afhankelijkheid van olie uit landen als Saoedi-Arabië en Rusland. De VVD en de PVV hebben een dubbele moraal. Waarden en idealen tot aan de grens in het buitenland zijn er alleen belangen.

Gescheiden werelden tussen woorden en daden, tussen waarden en belangen, tussen koopman en dominee.

Weet u wat Bolkestein zei toen hij tegen een motie voor het homohuwelijk stemde? We moeten niet te ver voorop lopen, vond Bolkestein, niet uit de pas lopen met het buitenland, dat is niet goed voor onze relaties, niet goed voor onze economische belangen. Het is de VVD-doctrine. Die zie je vaker.

Niet voorop lopen met klimaatbeleid,
Niet voorop lopen bij de aanpak van de bio-industrie,
Niet voorop lopen bij de aanpak van belastingontwijking.

Waarden en idealen sneuvelen zo op het altaar van de mammon, de god van het geld, op het altaar van economische belangen.

Het is precies deze dubbele moraal, deze houding, de houding van de kortzichtige koopman, waar we van af moeten, als we de strijd voor vrijheid serieus nemen.

Voorzitter, de vrijheid van religie, de vrijheid van meningsuiting, de gelijkheid van mensen en de ontwikkeling van onze verzorgingsstaat, en de individuele waarden van emancipatie waar we de afgelopen decennia voor hebben gevochten. Dat is Nederland. 

Alleen als we zelfbewust zijn over deze waarden, kunnen we open staan voor de ander. 

Want als we vrijheid zo belangrijk vinden dan moeten we de vrijheid ook aan de ander gunnen.

Ik heb eerder naar het voorbeeld van Matteo Renzi verwezen, de Italiaanse premier. Voor iedere euro die in Italië extra naar veiligheid gaat, wordt een extra euro aan cultuur besteed. Dat is het antwoord op hen die onze cultuur omver willen werpen.

In onze tegenbegroting hebben wij dit idee uitgewerkt. We moeten ons wapenen tegen terrorisme. Extra geld voor veiligheid is nodig. Vanzelfsprekend. Maar we moeten ook een trots en inhoudelijk antwoord hebben. Een antwoord dat laat zien dat we ons niet bang laten maken, een antwoord dat laat zien dat wij beter zijn dan IS. Een antwoord dat laat zien dat wij groter zijn dan de groepstegenstellingen suggereren. Extra geld voor cultuur, voor sociale cohesie in wijken, voor integratie van vluchtelingen en voor onderwijs. Een antwoord dat laat zien dat we ongelijkheid bestrijden en geen gescheiden werelden accepteren. 

Een antwoord van vrijheid boven vrees, hoop boven angst, en verbinding boven verdeeldheid.

Voorzitter, we zijn niet een land waarin succes een individuele prestatie is en falen je eigen schuld is. Nederland is een land van eerlijk delen, van zorgen voor elkaar. Dat zijn we een beetje kwijtgeraakt. 

De markt kreeg voorrang. Het werd ieder voor zich. De gemeenschap genegeerd. 
De ongelijkheid is toegenomen, net als de onzekerheid voor veel mensen in tijdelijk en flexibel werk. 
In het onderwijs neemt de ongelijkheid in kansen toe. Je afkomst bepaalt steeds meer je succes. Bijlessen zijn alleen toegankelijk voor kinderen met ouders die dat kunnen betalen.

In de zorg is een soortgelijk proces gaande. Steeds minder mensen kunnen het hoge eigen risico dragen en mijden noodzakelijke zorg. Ouderen met een laag inkomen zijn er niet zeker van of zij thuiszorg en huishoudelijke hulp krijgen. 

Dit kabinet is er voor verantwoordelijk, zo lees ik in de MEV, dat er 70 miljoen uur minder aan zorg wordt besteed. Dat zijn miljoenen uren minder handen aan het bed, minder hulp voor onze ouderen, minder begeleiding van gehandicapten, minder aandacht voor de meest kwetsbare mensen. Zo neemt langzaam maar zeker de ongelijkheid toe. En neemt langzaam maar zeker de onvrede toe. Het is een geniepig, giftig proces, dat door onze samenleving trekt. 

Meer verwarde mensen op straat. Meer mensen met probleemschulden. Meer armoede onder kinderen, armoede die erfelijk dreigt te worden.

Meer wantrouwen tegen politiek en rechtsstaat. Meer wantrouwen van mensen in elkaar. Meer ongelijkheid blijft niet zonder maatschappelijke gevolgen. Meer ongelijkheid maakt meer kapot dan ons lief is.

Voorzitter, dit kabinet deed een belofte. Het was een belangrijke pijler van het regeerakkoord. De belofte was dat inkomens eerlijk verdeeld zouden worden. Is die belofte nagekomen? 

Wij hebben het nagerekend met de cijfers van het Centraal Planbureau. Hoge inkomens, meer dan twee keer modaal, zijn er in euro’s vijf keer meer op vooruit gegaan dan inkomens onder modaal. Ook in procenten stegen de hoogste inkomens sneller dan de laagste. De hoogste inkomens stegen met meer dan 6,5% over de gehele kabinetsperiode. De laagste met 4%.

Kortom, de ongelijkheid is verder toegenomen. Tegen de eigen belofte van het kabinet in.

Zo krijgen we sluipenderwijs gescheiden werelden tussen hoge en lage inkomens. Zo zien we de gescheiden werelden tussen politieke beloften en sociale realiteit.

Voor sommige beloften hoef je geen sorry te zeggen. Aan sommige beloften moet je je gewoon houden. Sommige beloften vergen niets meer dan een politieke keuze. Een keuze die ook nu nog is te maken. Er kan nog steeds eerlijk gedeeld worden. In onze tegenbegroting laat GroenLinks zien hoe dat moet. Door 1000 euro minder aan de hoogste inkomens te geven, kunnen we de laagste inkomens er evenveel op vooruit laten gaan. Dat is eerlijk en dat was de belofte van het kabinet.

Het kabinet gaf vrijdag een eerste reactie op het voorstel dat ik met Emile Roemer deed. Een reactie die mij teleurstelde. Als een struisvogel steekt het kabinet de kop in het zand. Durft niet te staan voor de keuze die zij zelf maakt. En weigert achter de cijfers te kijken.

Voorzitter, het chagrijn in de samenleving en het verbreken van politieke beloften heeft volgens mij met elkaar te maken.

De belofte dat iedereen zou profiteren van marktwerking en globalisering is een valse belofte gebleken.

Jaar na jaar profiteren de hoogste inkomens en blijven gewone inkomens achter. Jaar na jaar neemt het chagrijn toe. Dit jaar stemden mensen tegen Europa. In Nederland met het Oekraïne-referendum. In het Verenigd Koninkrijk met Brexit.

Hoe cynisch is het dan dat de Britse minister van Financiën in reactie op Brexit een verdere verlaging van de winstbelasting voor het internationale bedrijfsleven belooft.
Hoe cynisch is het dan dat onze eigen premier de bankiers uit de Londense City naar Amsterdam wil lokken door hen te wijzen op de gaten in de bonussen-wetgeving.
Hoe cynisch is het dat kiezers hun stem laten horen, luider dan ooit, maar dat politici de boodschap niet lijken te begrijpen.

Gescheiden werelden, ook in het kabinet. De premier wil bonussen voor Brexit-bankiers. De minister van Financiën een bonusbeperking voor bedrijfsmanagers. Zijn dat twee boodschappen voor twee werelden? Eén voor de wereld van de bankiers en één voor de bühne?

Voorzitter, dat er in Nederland sprake is van toenemende ongelijkheid wordt ook in het laatste rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving geconstateerd. De ongelijkheid neemt in een hoger tempo toe dan het Europees gemiddelde. Ook dit planbureau ziet gescheiden werelden. Het toenemende verschil tussen stad en platteland tussen regio’s die blijven groeien en regio’s die achter blijven. Dat zorgt voor een toenemende ongelijkheid. 

Niet alleen armoede tegenover rijkdom, maar ook ongelijkheid in gezondheid. Als je een laag inkomen hebt en naast een snelweg woont waar de luchtkwaliteit slecht is, is je verwachte levensduur jaren lager dan voor iemand met een hoog inkomen, in een gegoede buurt naast een groen stadspark. We willen het wel eens vergeten maar milieu- en natuurbeleid gaat ook over gelijkheid. Over gelijkheid tussen mensen nu, hier en ver weg, en over gelijke kansen en mogelijkheden voor toekomstige generaties.

De belangrijkste politieke belofte is afgelopen jaar gedaan in Parijs. We hebben internationaal afgesproken de opwarming van de aarde te beperken tot ten hoogste 2 graden Celsius. 
Nederland is kampioen gebroken beloften. We lopen voortdurend achter bij de beperking van de CO2-uitstoot en we lopen hopeloos achter bij de toepassing van duurzame energie. 

GroenLinks heeft ook dit jaar een klimaatbegroting opgesteld. We lopen vooruit op de Klimaatwet die ik met Diederik Samsom heb ingediend. We laten zien dat het anders kan, dat we ons kunnen houden aan onze beloften. Dat we de economie kunnen vergroenen, in snel tempo, met meer werkgelegenheid, en meer welvaart, echte eerlijke welvaart.

Het kabinet is vrijwel klaar, maar de samenleving niet. We staan op een nieuw kruispunt.

We moeten opnieuw gaan investeren in onze samenleving. In een nieuwe en groene economie. In nieuwe werkgelegenheid. In samen welvaart maken en eerlijk delen. In een nieuw verhaal voor Nederland. Ik wens het kabinet succes in deze laatste maanden, maar ik kijk uit naar de verkiezingen.